Kunst en religie

(Anja van Grunsven:)

De Bijbel[1]

De Bijbel was verreweg de meest invloedrijke  tekst van de Middeleeuwen. Hij is in twee delen verdeeld. Namelijk het Oude Testament, dat het verhaal van de Hebreeuwen vertelt en het Nieuwe Testament, dat het verhaal van Jezus Christus vertelt. Enkele teksten of boeken, de apocriefe genaamd, behoorde niet tot het standaard canon van de Bijbel maar waren voor de middeleeuwers wel belangrijk. Deze teksten werden gelezen, bestudeerd, gememoriseerd, becommentarieerd, belichaamd in de liturgie en afgebeeld in de kunst.

Het Oude Testament: Het Oude Testament bevat legenden, historische verhalen, wetten, poëzie, allegorie, profetie, gezangen en wijsheden. De eerste vijf boeken (Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium) worden ook wel de Wet genoemd (Engels= Law; Hebreeuws= Thora; Grieks= Pentateuch). Het beschrijft het verhaal van de schepping tot aan de dood van Mozes. Ook worden in dit gedeelte rituelen beschreven die wel bekend waren in de middeleeuwen. De volgende twee boeken (Jozua en Rechters) vertellen het verhaal van de verovering van het Heilige land. Na het korte boek van Ruth komen acht boeken die min of meer historisch georiënteerd het verhaal vertellen van de stichting, bloei, verdeling, verovering en restauratie van de Hebreeuwse monarchie. Na de opstanding geleid door Judas Macabaeus is er geen historisch verhaal meer in het Oude Testament. Er zijn nog twee andere categorieën boeken namelijk de profeten ( boodschapper van God) zestien in totaal en de geschriften, een collectie van teksten die model staan voor leiding, advies, stichtingsverhalen en poëzie.

Het Nieuwe Testament: Het Nieuwe Testament is veel korter en minder gevarieerd in zijn literaire vorm dan het Oude Testament. Het bestaat uit de vier evangeliën(Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes), de handelingen van de apostelen, de geschiedenis van de eerste kerk, dertien brieven van Paulus, de anonieme brief aan de Hebreeuwen, brieven geschreven door Jacobus, Petrus Johannes en Judas en de Apocalyps. De vier evangeliën zijn het meest bekend en vertellen de verhalen en de lessen van Jezus. Ze verschillen in wat er verteld wordt. Christus wordt gezien als het Licht en het Woord, als de Goede Herder, het Brood van het Leven, de Messias. De kruisiging en de wederopstanding van Christus zijn een essentieel onderdeel.

De middeleeuwers legden vaak verbanden tussen het oude en het nieuwe testament. Vele gedeelten in de Bijbel werden ook allegorisch geïnterpreteerd (zie allegorese ). De evangeliën verschaften de middeleeuwers verhalen en afbeeldingen voor de middeleeuwse kunst. De Brieven van Paulus verschafte de basis voor de ontwikkeling van de christelijke theologie. Hij benadrukt de noodzaak van het geloven, de sleutel van de middeleeuwse theologie. De juiste bedoeling van studie en reflectie is om de mens naar God te leiden. Kunst, literatuur, muziek, wetenschap, algemene kennis, politiek, houding tegenover vrouwen, typologie tussen Oude en Nieuwe Testament (Christus als de nieuwe Adam of de nieuwe Melchizedek (priester en koning tegelijk, Maria als de nieuwe Eva), al deze onderwerpen worden door Paulus aangesneden. Een mooi voorbeeld waar Oud en Nieuw langs elkaar gebruikt worden zijn de paradijsdeuren van Ghiberti (klik hier voor een powerpointpresentatie van deze deuren) In de openbaring van Johannes kan men het beeld over het bestaan van de hemel vinden. Dramatisch en symbolisch is het gevecht tussen goed en kwaad hierin beschreven. Nummersymboliek wordt veel gebruikt (zie hoofdstuk esthetiek). De evangelisten kregen ook symbolen (Marcus=leeuw; Lucas=os; Mattheüs= man (engel) en Johannes= adelaar)

De Bijbel begint met de schepping en eindigt met het Laatste Oordeel. De middeleeuwers zagen zichzelf als acteur in de Bijbelse historie. Ze maakte deel uit van het verhaal. Het werd gezien als een gids, niet alleen voor het religieuze leven maar ook voor de wet, de kunst, de literatuur en de muziek.


[1] Cook, The medieval World View, Hoofdstuk 1

(Mariska:)

Bijbelverhaal

We gaan eens kijken naar het verhaal van de Bijbel. De levensweg van Jezus. We beginnen bij Anna, de moeder van Maria. Uiteindelijk eindigen we bij de kruisiging van Jezus. Hierbij gaan we ook kijken naar de iconografie. Dit is de diepere betekenis van kunst in de kunstgeschiedenis. Bijvoorbeeld een afgebeelde hond die symbool staat voor trouw tussen echtelieden. Letterlijk betekent iconografie: beeld beschrijven. Dan is er ook nog iconologie, de diepere betekenis van de voorstelling zoals die door de kunstenaar is bedoeld.

De Bijbel bevat een allegorie, dat is een metafoor dat door het gehele verhaal wordt volgehouden. In de middeleeuwen was dat heel makkelijk om zo de begrippen als personen voor te stellen en ze op deze manier beter te kunnen doorgronden. Personages uit de Bijbel hebben vaak voorwerpen of symbolen waardoor ze te herkennen zijn. Ook abstracte begrippen of gedachten behoren vaak toe aan een bepaald personage.

Schepping, zondeval, laatste oordeel                                                                                         

De Bijbel bevat het verhaal van de schepping, zondeval en laatste oordeel. De Bijbel begint bij de schepping van de mens die zich later tegen god keerde en de band met hem verbrak. Hij stuurde Jezus Christus, zijn zoon naar de aarde om de verbroken band met God te herstellen. De Bijbel laat zien hoe wij als mens deze verbroken band kunnen herstellen.

Michelangelo Buonarroti, De schepping van Adam (480 × 230 cm.)                                                                         1508-1512  Sixtijnse kapel, Vaticaanstad

Michelangelo Buonarroti, De schepping van Adam (480 × 230 cm.) 1508-1512 Sixtijnse kapel, Vaticaanstad

De zondeval is de doorgegeven erfenis waar we zelf niet verantwoordelijk voor kunnen worden gesteld. De mens draagt zijn erfzonde over op zijn nakomelingen. We kunnen iemand niet straffen voor de zonden van zijn ouders. De zonde werd bedreven door Adam en Eva. Zij waren ongehoorzaam door te eten van de verboden vrucht. Dat ze daardoor het aardse Paradijs moesten verlaten, wordt ook de zondeval genoemd.

Lucas van Leyden, Het laatste oordeel, 1527. Stedelijk museum de Lakenhal.

Lucas van Leyden, Het laatste oordeel, 1527. Stedelijk museum de Lakenhal.

Het laatste oordeel, is de dag waarop het oordeel over God door alle mensen gegeven zal worden. Ook wel het einde der tijden genoemd. De dag des oordeels komt niet alleen voor in de Bijbel maar ook in de Koran. Het onderwerp is geliefd bij schilders. God wordt tijdens zijn laatste oordeel, vaak afgebeeld met zijn verwondingen van de kruisiging. [2]


[2] Blz 90

Laarhoven, van J. (1992). De beeldtaal van de christelijke kunst : geschiedenis van de iconografie, Nijmegen: Sun

Anna’s ontvangenis

De ouders van Maria zijn Joachim en Anna en dus de grootouders van Jezus. Ze hadden tijdens hun lange huwelijk geen kinderen kunnen krijgen. Dit werd in die tijd gezien als een straf van God. Ze worden wel eens afgebeeld terwijl ze knielend voor een altaar, bidden om een kind. Een priester met opgeheven vuist jaagt hem de tempel uit. Joachim was zich niet van kwaad bewust maar beseft dat hij niet zomaar gestraft wordt. Hij heeft schuldgevoelens en vlucht de woestijn in om zichzelf te straffen. Dit doet hij zonder verder iemand in te lichten hierover. Anna is nu niet alleen kinderloos maar ook haar man verloren. Er verschijnt een engel die haar vertelt dat haar verzoek is verhoord en zij een kind zal gaan baren. Met haar hoofddoek dept Anna haar tranen, terwijl de engel de doek voor haar gezicht weg haalt.

Ook bij Joachim in de woestijn verschijnt een engel. Hij kijkt omhoog en krijgt het goede bericht dat zijn vrouw een kind zal krijgen. Het zal een dochter zijn die de moeder van God zal worden. Hij zat midden tussen de herders en schapen. Na dit nieuws gaat hij direct op weg naar huis.

Giotto, De ontmoeding van Joachim en Anna bij de Goude Poort  in Jeruzalem (ca. 1305, fresco, Scrovegni kapel, Padua).

Giotto, De ontmoeding van Joachim en Anna bij de Goude Poort in Jeruzalem ca. 1305, fresco, Scrovegni kapel, Padua

Anna is op dat moment op weg naar de woestijn en ze ontmoeten elkaar bij de Gouden poort van Jeruzalem. Hier omhelzen ze elkaar. Dit moment van omhelzen wordt veel gebruikt in de beeldende kunst en staat voor het verhaal van Anna’s ontvangenis. Anna en Joachim worden dus de ouders van Maria en later de grootouders van Jezus. [3]


[3] Blz 210-211

Laarhoven, van J. (1992). De beeldtaal van de christelijke kunst : geschiedenis van de iconografie, Nijmegen: Sun

Eva

Maria werd gezien als de tegenpool van Eva. Maria had immers geen zonde begaan terwijl Eva had gesnoept van de verboden vrucht. De omkering van Eva – Ave was dan ook snel gemaakt. Maria was de nieuwe Eva. En Jezus was eigenlijk de tweede Adam want ook hij werd geschapen door God. Hij was namelijk niet ontstaan door het zaad van een man en niet door het eitje van een vrouw. Bij een voorstelling van Maria kun je soms onderaan een slang bij haar voeten aantreffen. Deze slang is dan een verwijzing naar het kwaad, dat zij als ‘nieuwe Eva’ vertrapt.

Maria Onbevlekte ontvangenis. Abdij Rolduc, Kerkrade.

Maria Onbevlekte ontvangenis. Abdij Rolduc, Kerkrade.

Jozef uitverkoren

Anna wordt zwanger zonder geslachtsdaad dus zonder erfzonde. Ze leeft niet meer met de schande van kinderloosheid. Hiervoor is ze zo dankbaar dat ze belooft haar kind naar de tempel te brengen om diensten voor God te verrichten. Als Maria 3 jaar is gaat ze met haar ouders en een aantal meisjes met brandende kaarsjes, naar de tempel. Volgens de legende klimt de kleine Maria zelfstandig op de trap van de tempel.

Op haar 12e wordt Maria uitgehuwelijkt door de priesters. Er zijn een aantal weduwnaren waaruit ze kunnen kiezen. Allemaal moesten ze hun staf meenemen. Er gaan twee verhalen over hoe Jozef de uitverkorene werd. Dat er een duif op zijn staf neerstreek of dat zijn staf plotseling op wonderbaarlijke manier in bloei kwam. Soms zijn beide verhalen samen afgebeeld. Jozef mag Maria mee naar huis nemen met de boodschap om haar maagdelijkheid te behoeden. Hij zegt dat hij een oude man is en vraagt hoe hij deze vrouw kan beschermen. Waarop hij het antwoord krijgt dat God hem heeft uitgekozen.

Verloving van Maria en Jozef

Jozef neemt zijn bruid mee naar huis zonder dat ze getrouwd zijn. Nadat hij haar zijn woning had rondgeleid wordt het huwelijk als gesloten beschouwd. Dat moet dus ergens in het huis van Jozef geweest zijn. Daarom beelden kunstenaars dit vaak in de huiskamer af.

Het huwelijk van Maria met Jozef, schilderijencollectie Rijksmuseum hoogte 49,5 x 58,5 cm

Het huwelijk van Maria met Jozef, schilderijencollectie Rijksmuseum hoogte 49,5 x 58,5 cm

Maria’s Annunciatie

Sommige kunstenaars beelden de annunciatie (de blijde boodschap van engel Gabriël aan Maria) af in het voorportaal van een kerk. Dit omdat sommige verklaren dat Maria de ontmoeting met engel Gabriël al had voor de verloving met Jozef. Dan zou dit in de tempel hebben plaats gevonden, de kunstenaars hebben de tempel veranderd in het gebouw van de christelijke eredienst.

Fra Angelico, Annuciatie, 1426

Fra Angelico, Annuciatie, 1426

De engel Gabriël komt de blijde boodschap aan Maria brengen. Ze komt Maria vertellen dat zij de moeder zal worden van de zoon van God. De engel Gabriël is hierbij altijd duidelijk aanwezig afgebeeld. Als kenmerkend attribuut heeft de engel de bodestaf bij zich en vaak ook een banderol in zijn handen. Soms met tekst, bijvoorbeeld: “Ave, gratia plena, Dominus tecum” (wees gegroet, vol van genade). Dit vind je bij het kunstwerk Boodschap aan Maria van een Duits meester. Een middeleeuwse volksmythologie zegt dat ‘Ave’ a-wee (zonder wee) betekent. Dit gaat over een bevalling zonder weeën en doelt op Maria’s pijnloze bevalling.

 Boodschap van de engel aan Maria

Kunstenaars beelden Maria tijdens de aanvaarding van de blijde boodschap van engel Gabriël, meestal op de volgende manier af. Omhoog kijkend met haar handen omhoog met een verschrikte blik door de verrassende komst van de engel. Maria hoort de boodschap aan en vouwt als teken van aanvaarding, haar handen voor de borst. Volgens de meeste theologen draagt zij na deze verklaring, christus in zich. Maria moest maagdelijk zwanger worden van de Verlosser om het kwade (dat door de zondeval in de wereld was gekomen) uit te wissen.

Annuciatie, Giovanni Bellini, 1489, Gallerie dell’Accademia Venetië

Giovanni Bellini, Annuciatie, 1489, Gallerie dell’Accademia Venetië

Helaas weten we niet waar Maria mee bezig was op het moment dat zij de boodschap van engel Gabriël kreeg. Meestal wordt Maria afgebeeld op de lessenaar of zitten of knielend op een bidstoel. Bijna altijd met een gebedsboek in de buurt. Dit doet vermoeden dat ze aan het lezen was toen de engel kwam. Andere beweringen zijn dat ze aan handwerken was. Dan staat ze afgebeeld met een bol wol, klos of spinnenwiel. Kunstenaars laten Jozef weg tijdens het bezoek van de engel om niet de verwarring te krijgen dat de maagdelijke Maria zwanger zou zijn van Jozef. Er wordt gezegd dat Christus bij Maria binnen kwam via het oor. Als er nog wel een man bij afgebeeld staat, dan is dit God. Een afgebeeld bed is vaak netjes opgemaakt en dus onbeslapen om zo er op te wijzen dat Maria niet op de normale manier is zwanger geraakt. Vaak wordt haar maagdelijkheid benadrukt door de aanwezigheid van een witte lelie, maagdelijk witte kleding of een eenhoorn. Op de Wimberg zie je links de engel Gabriël en rechts Maria met een boek in haar handen en naast haar een vaas met Lelies.

Mozes zag terwijl hij een kudde schapen aan het hoeden was, brandende bramenstruiken maar toen hij goed keek zag hij dat de bladeren niet branden. Deze gebeurtenis wijst vooruit naar Maria’s zwangerschap en daarom worden bij Maria ook wel eens bramenstruiken afgebeeld. Zo staan er ook bramenstruiken geborduurd op het kleed van het Heilige Mariabeeld in de Mariakapel van de Sint Jan.

Jozef was 6 maanden weg bij Maria om hun huis te bouwen. Toen hij terug kwam zag hij haar zwangere buik en vroeg Maria om uitleg. Hij geloofde Maria haar verhaal niet, hij dacht dat ze zich net zo had misdragen als Eva. Maria lukt het niet om Jozef te overtuigen. Die nacht verschijnt er een engel bij Jozef die hem uitlegt hoe Maria zwanger is geworden. Daardoor twijfelde Jozef niet meer. [4] [5]


[4] Blz 76

Laarhoven, van J. (1992). De beeldtaal van de christelijke kunst : geschiedenis van de iconografie, Nijmegen: Sun

[5] Blz 257

Laarhoven, van J. (1992). De beeldtaal van de christelijke kunst : geschiedenis van de iconografie, Nijmegen: Sun

Bezoek van Maria aan haar nicht Elisabeth

De Engel Gabriël vertelde Maria niet alleen dat zij in blijde verwachting is maar ook dat haar oudere nicht Elisabeth al 6 maanden zwanger is. Maria gaat Elisabeth en haar man Zacharias bezoeken om ze bij te staan tijdens de zwangerschap. Vaak zijn de 2 vrouwen afgebeeld in de open lucht en zie je hun huis op de achtergrond. Elisabeth en Zacharias verwachten hun zoon Johannes. [6]


[6] Blz 94

Jong, de, M.J.G. (2001). Kerstfeest in de Middeleeuwen, Leuven: Davidsfonds N.V.

De Visitatie, Fra Angelico, 1433-1434

Fra Angelico, De visitatie, 1433-1434

Geboorte van Christus

Keizer Augustus wil iedereen in zijn rijk registreren en daarvoor moet iedereen naar het dorp waar hij geboren is. Daarom gaan Jozef en Maria op weg naar Bethlehem. Maria mag deze reis per ezel volbrengen wegens haar zwangerschap. Jozef had ook zijn os meegenomen om onderweg te kunnen verkopen. Ze zijn er bijna en gaan op zoek naar een herberg, maar geen enkele herbergier wil de armoedig geklede Jozef en Maria onderdak bieden. Ze vinden een overnachtingplaats voor dieren in een grot. Later wordt hier een houten gevel ervoor aangegeven en nog later helemaal geen grot meer maar een houten stal. Hier werd Jezus geboren. Maria wikkelde hem in doeken en legde hem in de kribbe. De geboorte van Jezus is een geliefd thema in de Katholieke kunst. Volgens de Bijbel wordt Jezus geboren om de mensen hun zonden te vergeven. [7]


[7] Blz 103

Jong, de, M.J.G. (2001). Kerstfeest in de Middeleeuwen, Leuven: Davidsfonds N.V.

Het tafereel van de kerststal is te herkennen aan Maria en Jozef en hun kindje Jezus. Jezus ligt vaak in een kribbe en op de achtergrond staan een os en een ezel. De drie wijzen met mogelijk hun dromedaris zijn er ook vaak bij.

Geboorte bij nacht, Geertgen, 1490

Geertgen, Geboorte bij nacht, 1490

Het schilderij Geboorte bij nacht van Geertgen is een mooi schilderij dat het tafereel van de geboorte van Jezus weer geeft. De zwarte duisternis van de nacht en alleen het stralende licht dat van Jezus af komt. De geboorte van Jezus is een geliefd thema in de Katholieke kunst. Een verhaal dat je niet terug vindt in de Bijbel, is dat er nog twee voedvrouwen bij zouden zijn geweest. Zelomi en Salome. Deze laatste voedvrouw zou Maria willen onderzoeken omdat ze het niet geloofde, daardoor verschroeide haar hand. Haar hand genas toen ze het kind aanraakte. [8]


[8] Blz 45-47

Laarhoven, van J. (1992). De beeldtaal van de christelijke kunst : geschiedenis van de iconografie, Nijmegen: Sun

Bij sommige kunststukken zie je dat Maria zich een beetje van Jezus af wendt, waardoor het hulpeloze baby’tje onafhankelijk lijkt te zijn van menselijke hulp. Ook wordt zo goddelijkheid getoond. Goddelijk licht staat stil boven de grot waarin ze verblijven en daaruit vallen drie lichtstralen naar beneden. Hierdoor wordt Gods menswording voorgesteld. In het midden staat een duif in een cirkel afgebeeld als symbool van de heilige geest. In de oosterse kunst is vaak de kille afstand tussen Maria en Jozef te zien. Terwijl in de westerse kunst vaak wel de moederliefde laat zien. Op de geboortevoorstellingen zorgt Jozef goed voor moeder en kind. Hij maakt vuur, wast luiers en zorgt voor badwater. Jozef gebruikt zijn sok om windsels van te snijden om de kleine Jezus warm te houden. [9]


[9] Artway. (2010). Kerst – Geboorte bij nacht Geertgen tot Sint Jans. 2 april 2013 http://www.artway.eu/content.asp?id=861&lang=nl&action=show

Besnijdenis des heren

Joodse jongetjes werden acht dagen na de geboorte besneden. Zo gebeurde dat ook bij Jezus. Deze pijnlijke gebeurtenis wordt uitgevoerd door een priester terwijl Maria, Jezus troost. Het kindje kreeg op dat moment ook zijn naam, Jezus Christus. Jozef staat er bijna altijd ook bij afgebeeld en vaak staat er nog een oudere vrouw bij. We vermoeden dat dit Anna, de moeder van Maria is of de oude profetes Hannah die altijd in de tempel aanwezig is om God te dienen. Tijdens deze besnijdenis, vloeit er voor het eerst bloed van Christus. Dit wijst vooruit naar Passie. [10]


[10]

Rkk. (2013). Maria lichtmis. 27 maart 2013http://www.rkk.nl/abc/detail_objectID588283.html

Drie koningen op weg naar Bethlehem

In de nacht van de geboorte was er een ster die zoveel licht gaf dat de andere sterren er bij verbleekten. Deze ster sprak hen toe dat het kind geboren was en ze er naar toe moesten gaan om het te vereren. Ze twijfelen niet, pakken hun spullen en volgen de ster. Ze reizen per dromedaris en zonder slapen, eten en drinken komen ze na dertien dagen in de buurt van Jeruzalem.

Daar vragen zij aan mensen de weg naar de koning der joden die pas is geboren. Zo hoort ook koning Herodes hiervan en hij vreest voor zijn troon. Hij vraagt de wijze te vertellen waar zij het kind hebben gezien. De wijzen beloven hem dit en gaan verder op reis door de ster te volgen. Vaak wijst een van de drie koningen naar de ster. De ster blijft stilstaan boven de plaats waar Jezus is geboren. Ze aanbidden hem en geven hun geschenken van goud, wierook en Mirre. Doordat deze drie geschenken in de Bijbel worden genoemd, gaan we er van uit dat het drie koningen zijn geweest. Terwijl de koningen slapen, verschijnt er een engel die ze waarschuwt voor de verraderlijke plannen van Herodes. Ze gaan dan ook niet naar zijn paleis en eenmaal thuis verspreiden ze het nieuwe geloof. Later worden ze tot Aartsbisschop benoemd.

Een engel verschijnt in een droom aan de drie koningen, Gislebertus +1130

Gislebertus, Een engel verschijnt in een droom aan de drie koningen, +1130

De drie koningen sliepen met zijn drieën onder een deken. Ze hadden hun kronen op, anders zouden we ze niet herkennen. De engel raakt een van hen aan, waardoor hij ontwaakt.

Aanbidding van het kind door een koning

Elk jaar op 6 januari worden de drie koningen uit het oosten, herdacht. Dit omdat dit gezien word als de dertiende dag, de dag waarom ze bij Jezus arriveerden. De wijzen werden begraven op de berg Vaus. Later werden ze overgebracht naar Constantinopel. Pelgrims stroomden hierdoor naar Keulen en werd de plaats voor de verering van de drie koningen. Omdat de drie koningen uit Europa, Azië en Afrika kwamen werd dit gezien als een eerbetoon van de hele mensheid aan Jezus, de koning der koningen.

De Aanbidding der Wijzen, Jan de Bray 1658

Jan de Bray, De Aanbidding der Wijzen, 1658

Opdracht van het kind Jezus in de tempel

Jezus komt aan in de tempel en word door Maria opgedragen aan God. Jezus is dan 40 dagen oud. Als offer worden 2 jonge duifjes aangeboden. Dit is het offer van de armen. Links zie je Maria en rechts Jozef die de kleine Jezus vast houdt. Ook een oudere vrouw, Hanna is er bij. Hanna is een 84-jarige weduwe die altijd in de tempel diende. Maria soms afgebeeld met een kaars in haar hand.

Kindermoord in Bethlehem

Koning Herodes heeft niet te horen gekregen wie en waar de nieuwe koning is. Hij weet van de wijzen dat de aanstaande koning maximaal twee jaar oud kan zijn. Daarom geeft hij zijn soldaten de opdracht om alle kinderen in Bethlehem en omgeving tot twee jaar oud, te vermoorden. Een afschuwelijk verhaald dat wordt afgebeeld met soldaten die op onschuldige kinderen in hakken.

De kindermoord, Giotto

Giotto, De kindermoord

Met smekende moeders die proberen hun kind te beschermen. Een naar tafereel waarbij een soldaat staat afgebeeld die een kindje wil doden met zijn zwaard. [11]


[11] Blz 124

Jong, de, M.J.G. (2001). Kerstfeest in de Middeleeuwen, Leuven: Davidsfonds N.V.

 Soldaten en Jozef met kind op zijn arm

De wijzen zijn net vertrokken en Jozef ligt te slapen. Als er een engel verschijnt die hem vertelt te vluchten naar Egypte omdat Herodes zijn zoon wil vermoorden. Het is midden in de nacht, hij wekt Jezus en Maria en ze vertrekken direct. Rechts staat Josef met kindje Jezus op zijn arm.

 Vlucht naar Egypte

Overhaast zijn ze naar Egypte gevlucht. Hun reis zat vol wonderen en avonturen. Ze reisden per ezel en daar waar deze zijn poten zetten, zouden rozen bloeien. Ze zouden draken tegen zijn gekomen die Jozef rustig terug naar hun holen dreef. Tot ze te horen krijgen dat koning Herodes is overleden en ze weer veilig terug kunnen gaan. Maria met Jezus in doeken gewikkeld op haar schoot. Terwijl Maria op de ezel zit die door Josef aan een touw wordt mee geleidt.

Rust op de vlucht naar Egypte, Orazio Gentileschi

Orazio Gentileschi, Rust op de vlucht naar Egypte

Onderweg rusten ze af en toe uit. [12]


[12] Blz 209

Laarhoven, van J. (1992). De beeldtaal van de christelijke kunst : geschiedenis van de iconografie, Nijmegen: Sun

De twaalfjarige Christus in de tempel

Jozef en Maria gingen elk jaar naar Jeruzalem om daar het feest van Pascha te vieren. Toen ze terug gingen, bleek dat Jezus niet mee terug was gegaan. Hij was in de Tempel van Jeruzalem achtergebleven om met de Schriftgeleerden te discussiëren. Op de schilderijen zie je terug dat de geleerden zichtbaar onder de indruk zijn van de kleine Christus. Ze luisteren aandachtig naar hem.

Doop van Christus

Jezus wilde graag gedoopt worden door profeet Johannes. Op het moment dat Jezus gedoopt zou worden, ging de hemel open kwam de heilige geest als duif op Johannes neer komen. Hiermee gaf God aan dat hij Christus als zijn zoon aanwees. Soms wordt de duif nog omringd door een groep engelen. Een grote groep omstanders heeft niet eens door dat het hier om Jezus gaat.

De wonderbaarlijke visvangst

Jezus ging prekend door Galilea. Hij ging mee op de boot van de vissers Petrus. Hij vroeg aan hen om naar diep water te varen. De vissers hadden nog helemaal niets gevangen en deden wat Jezus vroeg. Ze vaarden naar diep water en gooiden hun netten uit. Tot hun verbazing zaten de netten al snel zo vol vissen, dat de netten scheurden. Vissers uit de omgeving kwamen helpen om de netten binnen te halen. Petrus zag dit wonder en viel op zijn knieën voor Jezus. Ook Jakobus en Johannes verbaasden zich over dit voorval. Toen de schepen aan land kwamen, lieten zij alles achter en volgden Jezus.

De bruiloft te Kana

Tijdens de bruiloft raakte de wijn op. Maria drong er bij haar zoon op aan om iets aan de schandelijke situatie te doen. Christus liet de zes vaten vullen met water door de knechten. De knechten haalde het water uit de put zodat de kannen weer vol zaten. Het water veranderde in wijn. De gasten vonden de wijn nu zelfs beter dan de eerdere wijn die opgeraakt was.

De Bruiloft van Kana, Gerard David, ca. 1500

Gerard David, De Bruiloft van Kana, ca. 1500

Christus slaapt tijdens de storm in Galilea

Christus is met de boot onderweg naar de overkant van het meer van Galilea. Toen ze in het open water waren viel Christus in slaap. Het was ondertussen enorm gaan stormen en de andere mensen op de boot werden bang. Ze maakte Christus wakker. Hij werd boos en zei: “Waarom zijn jullie zo bang? Hebben jullie geen geloof?”. Hij stond op en bestrafte het water en de storm. Waarop de wind ging liggen en het weer stil werd. [13]


[13] Blz 90 Blankert, A. (2001), Jezus in de Gouden Eeuw, Rotterdam: Uitgeverij Waanders B.V.

Christus geneest de lamme bij de poel van Bethesda

De poel van Bethesda is een plaats waar veel zieke zich verzamelen. Dit kwam omdat hier soms een engel verscheen die het water beroerde. Als je daarna als eerste in de poel terecht kwam, was je genezen. Daar was een achtendertig jarige man aanwezig die erg ziek was, maar nooit op tijd het water wist te bereiken. Christus beval hem om op te staan en te wandelen. Op dat moment werd de man gezond. Het geloof van de man werd beloond. Vaak zie je een grote groep kreupelen rond de poel afgebeeld bij dit thema. Enkele zieken kijken verbaast toe.

Christus en de overspelige vrouw

De Schriftgeleerden op een dag, een van overspel beschuldigde vrouw naar Christus. De geleerden zijn er op uit om Christus te vangen op zijn woorden. De Schriftgeleerden hebben rijke gewaden en opvallende gelaatstrekken waaraan ze te herkennen zijn. Volgens de regels van de Mozaïsche wet, zou de vrouw gestenigd moeten worden maar de geleerden wisten dat Christus deze straf nooit zou geven. Christus schreef op de grond: Wie zonder zonde is werpen de eerste steen. Toen hij op keek waren de beschuldigers er allemaal vandoor. Hij gaf de vrouw geen straf. [14]


[14] Blz 104 Blankert, A. (2001), Jezus in de Gouden Eeuw, Rotterdam: Uitgeverij Waanders B.V.

Christus zegent de kinderen

Christus was op rondreis in Galilea en er waren vele moeders die hun kinderen bij Christus brachten om de kinderen door hem aan te laten raken. De discipelen bestraften deze moeders. Christus was het daar niet mee eens. Hij was een echte kindervriend en ontving de kinderen met open armen. [15]


[15] Blz 108 Blankert, A. (2001), Jezus in de Gouden Eeuw, Rotterdam: Uitgeverij Waanders B.V.

Laatste Avondmaal

Het jaarlijkse Pascha-feest in Jeruzalem vond plaats. Christus liet het feest voorbereiden door Petrus en Johannes. Hij ging met zijn apostelen aan tafel om te eten. Tijdens de maaltijd voorspelde hij dat een van zijn leerlingen hem zou verraden. Christus brak het brood en deelde het uit. Hij nam de drinkbeker en gaf deze door.

Het laatste avondmaal, Museo del Prado, Madrid, ca. 1560

Het laatste avondmaal, Museo del Prado, Madrid, ca. 1560

Ze drinken allen het water hieruit met de Katholieke gedachten om het bloed te drinken dat met God is bekrachtigd. Wat dat door vele wordt vergoten om vergeving voor hun zonden te krijgen. Deze gedachten staat ook in de Bijbel en komt terug tijdens de eucharistieviering. Voor dertig zilverlingen had Judas, Christus verkocht. Judas had met de farizeeërs een pact gesloten. [16]


[16] Blz 57-58

Laarhoven, van J. (1992). De beeldtaal van de christelijke kunst : geschiedenis van de iconografie, Nijmegen: Sun

De kruisiging van Jezus

We weten niet hoe het kruis van Jezus er uit zag. Het kruis van Jezus zoals we het nu kennen is het meest gebruikte, maar het zou evengoed een X-vormig kruis of een paal geweest kunnen zijn. Het moest een langzame dood zijn. Als ze je meteen dood wilde hebben zouden ze wel je hoofd afhakken. Ze sloegen de nagels zo door het hielbeen dat het, het gewicht van de persoon aan het kruis kon dragen. De Romeinen waren experts in het kruisigen. Jezus moest het kruis zelf dragen naar Golgotha. De plaats waar hij aan het kruis genageld zou worden. Het rechtop zetten van het kruis wordt in de Bijbel niet beschreven maar kennen we uit legenden. De mannen moeten erg sterk zijn geweest om het kruis op te tillen van Christus met de zonden van de hele wereld op zijn schouders.

Bij een kruisiging, stierf men meestal door verstikking. Het lichaam zakt dan steeds verder voorover naar beneden waardoor de longen worden dicht geknepen. Vocht gaat zich in de longen ophopen en je stikt. Om ervoor te zorgen dat dit nog sneller ging, kreeg je van te voren nog een flinke afranseling om de spieren te verzwakken. De Joodse wet had de regel dat een veroordeelde misdadiger niet s`nachts mocht blijven hangen. Voor dit probleem hadden ze de volgende oplossing. Ze braken de benen van de gekruisigde misdadiger zodat hij snel zou overlijden.

De Kruisiging, Pieter Lastman (1583-1633). Museum Het Rembrandthuis.

De Kruisiging, Pieter Lastman (1583-1633). Museum Het Rembrandthuis.

 

Bij Jezus hebben ze zijn benen niet hoeven breken, hij was al eerder overleden. Meestal bleef men aan het kruis hangen als aas voor gieren en wilde honden. Jezus is van het kruis gehaald en diezelfde dag nog begraven. In de voorstellingen die we kennen uit de 12e en 13e eeuw, zagen we Jezus nog niet als slachtoffer. Zijn gezicht verraad nog geen emotie. Jezus droeg een doornenkrans. Hij werd gezien als vorst voor wie de doornenkrans geen schande maar een eerbewijs was. Later zagen we meer emotie en meer bloed in de voorstellingen van de kruisiging.

Tegenwoordig worden kruisigingen niet meer als officiële straf gebruikt maar in de Filippijnen zijn er nog wel enkele Katholieken die zich op goede vrijdag, vrijwillig laten kruisigen om het leed van Christus te ervaren.

Evangelien

Met evangelie wordt de Heilbrengende boodschap van de Bijbel bedoeld, het beschrijven van het leven van Jezus. Er zijn vier evangelien: evangelie volgens Matteus, evangelie volgens Marcus, evangelie volgens Lucas en evangelie volgens Johannes. Alle vier geschreven in het Koine-Groeks. Hierin ijn de geboorte, het doen en laten, de vrijwillige dood, de opstanding van Jezus en de verlossing door dit offer beschreven. Ze hebben veel overeenkomsten als je ze naast elkaar neer legt. Tegenwoordig nemen we meestal aan dat die van Marcus de oudste is en door de andere, mogelijk als bron wordt gebruikt. Alleen het vierde evangelie van Johannes is echt anders. Waarschijnlijk is dat, doordat het tientallen jaren later is geschreven. De tekst heeft een heel eigen karakter.

De vier evangelisten worden afgebeeld als menselijke gedaanten maar ook als vier symboolgestalten. Johannes wordt weergegeven als adelaar. Lucas als stier maar soms ook als os of kalf. Marcus als leeuw en Mattheüs als engel of mens. [17]


[17]

Wikipedia. (2013). Evangelie. 5 april 2013 http://nl.wikipedia.org/wiki/Evangelie

De twaalf apostelen

De twaalf boodschappers van Jezus om het evangelie te verspreiden. Ze waren leerlingen van Jezus, Jezus leidde ze op en zond ze uit. Het waren gewone mannen met bijvoorbeeld visser of belastinginner als beroep. De boodschappers zijn te herkennen aan hun attributen:

Andreas was samen met zijn broer Simon Petrus, visser van beroep. Hij is te herkennen aan het X-vormige Andreaskruis. Aan dit kruis is hij gestorven. Hier komt ook het Andreaskruis bij een spoorovergang vandaan.

Bartolomeüs bekend om zijn genezing van geestelijk gestoorden. Hij genas de dochter van een Armeense koning waardoor de gehele hofhouding zich tot het Chistendom bekeerde. Uiteindelijk keerden ook vele zich tegen hem en werd hij levend gevild. Hij wordt afgebeeld met mes, vaandel, schriftrol, boek, pelgrimstraf, duivel, vel zijn hand of iemands hoofd in de hand.

Filippus afgebeeld met lang kruis, zwaard, brood en vis, Marsbeeldje, draak, slang, boek of rol of een negerkop. Hij was een leerling van Johannes de Doper en patroon van Luxemburg.

Jakobus (zoon van Alfeüs). Meestal afgebeeld met knots. Hij was de neef van Jezus. Zijn moeder was de zus van Maria. Hij is patroon van Winkeliers. Hij had een brief geschreven waarin veel te lezen was over hebzucht, rijkdom, geduld en wijze levenslessen over bekoringen en het geloof.

Jakobus de Meerdere (bijgenaamd Boanerges, zoon van Zebedeüs) vaak afgebeeld met pelgrimsstaf. Patroon van de arbeiders en tegen Reuma. Hij had een lamme man genezen die hem smeekte om hulp. Een van de Beulen die achter hem aan zat heeft zich daardoor tot hem bekeerd. Uiteindelijk zijn ze beide vermoord en is er later een Basiliek in Spanje aan hen gewijd.

Johannes (bijgenaamd Boanerges, zoon van Zebedeüs) te herkennen aan adelaar of arend, pen en boek, slangetje of draakje in een kelk. Hij was een van de meest geliefde leerlingen van Jezus. Hij is de enige apostel met een natuurlijke dood.

Judas Taddeüs (ook wel Judas Lebbeüs genoemd, broer van Jakobus de Mindere) herkenbaar aan hellebaard, knots, doek met Jezus gezicht. Patroon van hopeloze zaken. Niet te verwarren met naamgenoot Judas, de verader.

Matteüs (ook wel Levi genoemd) vaak afgebeeld met engel, (gevleugelde mens). Hij wordt traditioneel gezien als schrijver van het Evangelie. Hij was tollenaar en sprak meerdere talen. Hij is patroon van de beroepen die met geld te maken hebben en tegen drankzucht.

Mattias (nam na de hemelvaart de plaats in van Judas Iskariot). Patroon voor schoolbeginners en tegen onvruchtbaar huwelijk, pokken en kinkhoest. Hij wordt door heidenen gestenigd en met een bijl vermoord.

Simon Petrus was visser tot hij samen met zijn broer Andreas door Jezus tot apostel werd benoemd en hoofd van de kerk (paus). Hij wilde vanuit Rome het geloof aan de mensen verkondigen. Meestal word hij afgebeeld met sleutel, haan, omgekeerd kruis, tiara, kaal hoofd met haarkransje

Simon (met vaak als toevoeging “de Zeloot” of “de IJveraar”) afgebeeld met een zaag. Simon was net als Jacobus (zoon van Alfeüs) een neef van Jezus. Matteüs noemt hem daarom “broeder des heren”.

Thomas zwaard, winkelhaak. Hij geloofde door dat hij de handen van Jezus had gezien met de gaten van de nagels er in. Jezus vroeg hem: Omdat je mij gezien hebt, geloof je? Zalig degene die het niet gezien en geloofd hebben. Patroon tegen rugklachten en van de ambachten. [18]


[18]

Bedevaartweb. (2011). De 12 Apostelen. 27 maart 2013 http://www.bedevaartweb.com/apostelen/index.htm

Nu je het Bijbelverhaal kent en weet en welke attributen bij de personages worden afgebeeld. Zul je ontdekken dat je heel wat Bijbelse figuren in de kunst zult kunnen ontdekken. Bezoek nu maar eens een kerk, veel ontdekkingsplezier!